Көптеген ата-аналар мынадай жағдайға тап болады: бала зияткерлік тұрғыдан сақталған, бәрін түсінеді, бірақ епсіз сияқты көрінеді. Ол жиі сүрінеді, велосипед тебуді үйрене алмайды, ал оның сөзі «түсініксіз» немесе мүлде жоқ болуы мүмкін.
Көбінесе мұның себебі жалқаулықта немесе қабілеттің жоқтығында емес, диспраксияда — моторлық жоспарлаудың бұзылысында жатады. LogoDom балалар логопедиялық орталығының мамандары қозғалыс пен сөйлеудің өзара байланысын түсінуге көмектесу үшін осы материалды дайындады.
Моторлық жоспарлау дегеніміз не?
Елестетіп көріңіз: аяқ киімнің бауын байлау немесе «ит» деген сөзді айту сияқты кез келген әрекет — күрделі жоба. Ол жүзеге асуы үшін ми үш кезеңнен өтеді:
- Идея (идеация): «Мен мұны жасағым келеді».
- Жоспарлау: ми бұлшықеттерге арналған нақты командалар тізбегін құрады.
- Орындау: тікелей қимылдың өзі.
Диспраксия — осы екінші кезеңдегі ақау. Бала не істегісі келетінін біледі, бұлшықеттері сау, бірақ ми олардың жұмысына арналған «нұсқаулықты» тез құра алмайды.
Диспраксия күнделікті өмірде қалай байқалады?
(Ата-аналарға арналған чек-лист)
Диспраксия көбіне тек сөйлеуге ғана әсер етпейді. Бұл — әртүрлі салаларда көрінетін кешенді жағдай:
- Ірі моторика: бала бір аяқпен секіруді ұзақ үйренеді, баспалдақта шатасады, допты қағып алуы қиын.
- Ұсақ моторика: түйме тағу, сыдырма жабу қиын; қарындашты дұрыс ұстай алмау.
- Тұрмыстық дағдылар: бала «епсіз» болып көрінеді, бұрыштарға соғылады, су төгіп алады, киіну ретін есте сақтай алмайды.
- Артикуляция (артикуляциялық диспраксия): жоспарлаудың ең күрделі түрі. Мысалы, [Р] дыбысын айту үшін тіл белгілі бір күшпен және бағытта микроқимылдар жасауы керек. Диспраксия кезінде бала артикуляциялық қалыпты «іздейді», буындарды орын ауыстырады немесе дыбыстарды бұрмалайды.
Маңызды: диспраксиясы бар бала қарапайым әрекетті орындау үшін өз қатарластарынан 10 есе көп психикалық энергия жұмсайды. Кешке қарай мұндай балалар қатты шаршаудан аса қозғыш немесе керісінше әлсіз болып кетеді.
Диспраксия мен сөйлеудің байланысы: неге логопед «үнсіз»?
Логопедияда вербалды диспраксия деген ұғым бар. Бұл — бала өзіне бағытталған сөйлеуді түсінеді, жауап бергісі келеді, бірақ оның сөйлеу аппараты «тыңдамайтын» жағдай.
Мұнда айна алдында жасалатын дәстүрлі артикуляциялық жаттығулар тиімсіз болуы мүмкін. Балаға жаттығуды көрсету жеткіліксіз — миға ниеттен дыбысқа дейінгі нейрондық тізбекті құруға көмектесу қажет. Сондықтан диспраксия кезіндегі сөйлеу жұмысы әрдайым жалпы денемен жұмыс істеуден басталады.
Балаға қалай көмектесуге болады?
Егер балада моторлық епсіздік белгілерін байқасаңыз, көмек стратегиясы кешенді болуы тиіс:
- Сенсорлық интеграция: Насыщение мозга сигналами от тела (проприоцепция). Батуты, гамаки, тяжелые одеяла помогают мозгу лучше «чувствовать», где находятся руки и ноги.
- Қадамдап оқыту әдісі: кез келген әрекет микроқадамдарға бөлінеді. «Киін» емес, «шұлықты ал — саусақтарыңа кигіз — өкшесінен тарт».
- Нейропсихологиялық түзету: ауысу, ырғақ және үйлесімділікке арналған жаттығулар.
- Логопедиялық массаж және арнайы терапия: ауыз қуысындағы кинестетикалық сезімдерді қалыптастыру.
Неліктен LogoDom орталығына жүгіну маңызды?
Диспраксия — баланың «өзі өтіп кететін» бұзылыс емес. Кәсіби түзетусіз ол мектептегі үлгермеушілікке, жазу қиындықтарына (дисграфия) және төмен өзін-өзі бағалауға әкелуі мүмкін.
В логопедическом центре LogoDom логопедиялық орталығында біз мәселеге жүйелі түрде қараймыз. Мамандарымыз диспраксияны сөйлеу дамуының жай кешеуілдеуінен немесе дизартриядан ажырату үшін терең диагностика жүргізеді.
Біз балаға көмектесеміз:
- өз денесін сезінуге және оны басқаруды үйренуге;
- күрделі дыбыстар мен сөздерді айтуға арналған нақты алгоритмдерді қалыптастыруға;
- әрбір қимылдағы жетістік арқылы өзіне деген сенімді арттыруға.
Епсіздік өздігінен өтеді деп күтпеңіз. Балаңызға еркін қозғалып, еркін сөйлеу мүмкіндігін сыйлаңыз!